Donderdag 31/01 zat ik in de studio in Leuven om duiding te geven bij een item in het Radio 1 programma Hautekiet.

Hier kan je het via streaming audio herbeluisteren.

Nadien schreven we onze voorbereiding uit tot een volwaardige tekst. Via deze weg willen we deze verspreiden. Ons positief pleidooi sluit ons inziens mooi aan bij het bericht dat we gisteren in de Morgen konden lezen.

 

 

Is Facebook de nieuwe schandpaal?

Over het ‘drama’ van sociale media…

De laatste tijd haalden enkele opvallende online incidenten de media. Dit doet de vraag rijzen: Is Facebook (en bij uitbreiding sociale media) een nieuwe schandpaal van de samenleving? Of is er ook een andere kant van de medaille die we hiermee dreigen te vergeten?

Bij sociale media zien we dat zij het perfecte medium zijn waarlangs mensen sterke gevoelens kunnen ventileren op een zeer laagdrempelige manier en dit voor een groot publiek. Vroeger werd iemand op café te kijk gezet, nu is er een uitlaatklep op internet. De drempel om een boodschap online te zetten, door te sturen, te liken en te delen is zo laag, dat mensen zich niet steeds bewust zijn van de enorme impact ervan. Boyd heeft het in deze over 4 kenmerken van informatie op sociaal netwerksites: duurzaamheid, repliceerbaarheid, schaalbaarheid en zoekbaarheid en die er voor zorgen dat sommige berichten een enorme impact kunnen krijgen. Maar dat hoeft in de eerste plaats niet negatief te zijn. Want sociale media hebben vooral enorm veel mooie mogelijkheden, ook om sociale bewogenheid te tonen. Een duidelijk voorbeeld uit de krant van woensdag 30 januari 2013: “Sinds maandag heeft de Facebookpagina ‘Tous ensemble pour Lea’ al meer dan 10.000 volgers. En daar is het de ouders om te doen. Ze vragen geen geld, geen hulp, enkel morele steun.”

Maar er zijn uiteraard ook minder fraaie voorbeelden:

Zo was er in juni 2012 het voorval van Kayleigh wiens moeder het pestfilmpje nadien re-postte op Facebook. Recenter kondigde een gepest Canadees meisje haar zelfdoding aan met een afscheidsfilmpje op Youtube. Enkele maanden geleden werden we geconfronteerd met een tragische zelfdoding in Nederland als gevolg van cyberpesten en waarbij de ouders de afscheidswoorden van Tim gebruikten om via de rouwadvertentie de ogen van iedereen te laten opengaan. Op de Facebook-pagina ‘Failed: Leuven’ staan foto’s van studenten in gênante, stomdronken situaties. En iedereen herinnert zich nog het voorval van de Facebook-pagina over de ‘Antwerpse Hoeren’, wat we al kenden van de ‘bangalijsten’ in Nederland. Vorige week ontstond er tumult rond de daders van zinloos geweld in Eindhoven, en werden zij nadien op Facebook aan de schandpaal genageld in niet mis te verstane woorden.

Dergelijke voorvallen lokken harde woorden en reacties uit op diverse Facebookpagina’s en worden op Twitter een ‘trending topic’. Met sociale media kan iedereen nu reporter, rechercheur en soms ook rechter zijn (nochtans stelt de EU wetgeving bv. dat een burger geen foto’s mag verspreiden van een strafbaar feit). Hoe kunnen we deze massale ‘nieuwsmakerij’ maar tegelijk ook ‘zwartmakerij’ van mensen verklaren?

Als we de digitale wereld betreden treedt er volgens Suler het ‘online disinhibition’ effect op. Onze remmingen nemen af wanneer we online zijn. Hij maakt een opdeling in ‘benign disinhibition’ of de toename aan intieme conversatie en ondersteuning én ‘toxic inhibition’ of het gebruik van harde, kwetsende of ongevoelige taal. Het is voornamelijk met dit laatste waar we via de in de media breed uitgesmeerde berichtgeving kennis mee maken. Asynchrone online communicatiemiddelen zorgen er voor dat men minder geremd is omdat men niet dadelijk moet omgaan met de reactie van de andere. Ook dit heeft een positieve tegenhanger, vraag dat maar aan de pleitbezorgers van onlinehulpverlening (bijvoorbeeld via chat). Zij worden immers zeer snel geconfronteerd met de werkelijke hulpvraag, waar een face-2-face hulpverlener veel langer nodig heeft om dit binnen vertrouwelijkheid helder te krijgen.

Verder, is een snelle klik op de ‘vind ik leuk’-knop of op de retweet knop voldoende om een bericht te delen met de wereld. Het valt op dat er zoveel mensen dingen doorsturen zonder er een inhoudelijke meerwaarde aan te geven. Nielsen benoemt dit met zijn 90–9–1 wet: 1% van de mensen creëert online inhoud, 9% bewerkt deze inhoud en 90% consumeert de inhoud zonder er iets extra’s aan toe te voegen (de zogeheten ‘lurkers’). Het is net op dit effect dat makers van bv. de hoerenpagina’s op rekenen. Nochtans zien we ook het omgekeerde gebeuren: jongeren die wel degelijk bewogen ‘authentieke’ reacties geven op vb. Tim Ribberink (zie voorbeeld). Samenvattend: het gevaar zit hem in een klein hoekje.

 https://www.facebook.com/rachel.denneboom/posts/4546861562495

Op deze manier kunnen sociale media in no-time iets ‘hypen’ en ‘trenden’, een proces dat we vanuit commerciële hoek al goed kennen, maar dat ook nu op meer menselijke gebeurtenissen impact kan hebben. Een boodschap wordt zo razendsnel verspreid. Wat vaak start als een eenvoudig berichtje of aanklacht haalt dagenlang de media. Bijvoorbeeld wanneer ouders een boodschap of video online zetten om de nefaste gevolgen van pesten en cyberpesten aan te klagen treedt er een multiplicatoreffect op. De boodschap gaat viraal en boomt verder op het internet, totaal uit proportie of buiten de controle van de initiële schrijver. Mensen weten nog te weinig over de werking van sociale media om op voorhand de gevolgen van bepaalde acties, pagina’s en dergelijke in te schatten.

Al deze voorbeelden roepen ons op om ons bewust te zijn van de gevolgen van het (ongepast) gebruik van deze media. Is het de schuld van cyberpestende jongeren? Misschien, …

Jongeren zitten in een experimenteerperiode op verschillende gebieden: persoonlijk, sociaal, seksueel, … Eén van de domeinen waar deze experimenten plaatsvinden is het internet. Jongeren – maar ook ouderen- hebben soms moeite om de gevaren of gevolgen te voorzien van online acties. De mama van Kayleigh had allicht zo’n ophef niet op voorhand ingeschat.

Daarom is het onze verantwoordelijkheid als opvoeder, ouder, leerkracht of medeleerling om kinderen, jongeren en volwassenen ‘op te voeden’ tot mediawijze personen. Het bijbrengen van mediawijsheid als onderdeel van  levenslang leren, van baby tot oudere. Want sociale media zijn wel degelijk sociaal, als ook wij geleerd hebben hier sociaal te zijn.

In deze wordt men geconfronteerd met een zogeheten ‘pedagogische paradox’. Als opvoeder worden we geconfronteerd met kinderen en jongeren die ons op alle vlakken technisch voorbij gestoken hebben: computers, Twitter en andere sociale media lijken geen geheimen meer voor hen te hebben. Maar toch, wat zij missen is net iets dat hen expliciet aangeleerd moet worden gezien zij nog de nodige levenservaring missen. Sociale media vragen aangepaste –online- sociale vaardigheden. Mensen dienen begeleid en aangeleerd te worden hoe op een ‘mediawijze’ manier met nieuwe en sociale media om te gaan en de gevaren (en mogelijkheden) hiervan te leren inzien. Enkele elementen die hierin belangrijk zijn is om (a) samen met kinderen en jongeren te spreken omtrent mediawijsheid. Verder kunnen jongeren en volwassenen (b) deze media samen gebruiken om zo een gedeelde ervaring te construeren. Ten tenslotte moeten (c) grenzen en afspraken hieromtrent vast gelegd worden. Daarom ook dat we van mening zijn dat mediawijsheid onderdeel moet vormen van een soort van levenslang leren: begin er mee in de kleuterklas maar maak mensen zich ervan bewust dat dit een levenslange ‘wijze’ opdracht is.

Conclusie

Sociale media (‘nieuw’ zijn ze immers al lang niet meer) zijn een verhaal van mogelijkheden en moeilijkheden. Ze bieden ons mogelijkheden om in contact te treden met elkaar en onze sociale bewogenheid te tonen. Als overweging bij de minder fraaie voorbeelden van de voorbije weken waarbij mensen elkaar digitaal aan de schandpaal neigen te nagelen, kunnen we ons de vraag stellen of je mensen niet beter aanleert om hun sociale bewogenheid ook op een echte manier te tonen, in real life? Maar internet is misschien nu ook al irl. Jongeren zijn immers inline (er bestaat geen duidelijke scheiding meer tussen offline en online).We moeten ons bewust blijven van de mogelijkheden en moeilijkheden van deze communicatievormen. Niet eenvoudig, alleen al omdat de sociale media permanent veranderen. Hier ligt een verantwoordelijkheid voor de overheid, het onderwijs, ouders en opvoeders, hulpverlening en uiteraard de media zelf.
 

Over de auteurs

Davy Nijs is expert hulpverlening en nieuwe media, orthopedagoog en als docent verbonden aan de Katholieke Hogeschool Limburg departement Sociaal-Agogisch Werk. Hij leidt er de expertisecel eSocialWork (www.esocialwork.eu) die zich focust op het begeleiden van opvoeders in het ondersteunen van het internetgebruik van kinderen en jongeren (mediawijsheid) en hen begeleidt in het gebruiken van internet als hulpverleningstool (onlinehulpverlening).

@davynijs

Tom Vandries is onderzoeker op het domein van onlinehulpverlening, orthopedagoog en docent aan de Katholieke Hogeschool Limburg, departement Sociaal Agogisch werk. Hij is lid van de expertisecel eSocialwork.

@tomvdries
Deze bijdrage in PDF facebook als moderne schandpaal.